Μην ξεχνάτε σχετικά με την Εισαγωγή στην Ομήρου "Οδύσσεια"

α. αοιδοί (< ἀείδω / ᾄδω = τραγουδώ) -τραγούδι -συνοδεία μουσικού οργάνου (φόρμιγγας / κιθάρας) -συντεχνίες β. ραψωδοί (< ῥάπτω + ὠδή) -ρυθμική απαγγελία -ραβδί για τον ρυθμό -συντεχνίες (βλ. σ. 10-11)	·         περιεχόμενο επικών ποιημάτων       κλέα ἀνδρῶν       μυθολογικοί κύκλοι [θηβαϊκός – αργοναυτικός – τρωικός] (βλ. σ. 9 Κύκλια έπη)       Όμηρος Ιλιάδα (μῆνις Ἀχ.), Οδύσσεια (νόστος Ὀδ.) → αναφέρεται στον 12ο αι. π.Χ., ενώ χρησιμοποιεί στοιχεία και της εποχής του (αναχρονισμός)       έννοια ηρωισμού Αχ. – Οδ.       σύνδεση ομηρ. επών με ιστορία	v  εκτέλεση ηρωικών επών στο κοινό -αυλή βασιλιάδων, άρχοντες, λαϊκές συγκεντρώσεις, θρησκευτικές τελετές -συμμετοχή σε μουσικούς αγώνες, δηλ. καλλιτεχνικούς διαγωνισμούς v  αξία των επών (βλ. σ. 11-12)
Όμηρος Ø  (Χρόνος) 8ος αι. π.Χ. Ø  (πατρίδα) επτά πόλεις τον διεκδικούν (π.χ. Χίος, Σμύρνη) Ø  ταξίδια (π.χ. αγώνας με Ησίοδο) Ø  σύμφωνα με την παράδοση τυφλός Ø  θάνατος στην Ίο (θρύλος: δεν μπορεί να λύσει έναν γρίφο) (βλ. σ. 11)	·         μορφή επικών ποιημάτων       δακτυλικό εξάμετρο       ιωνική διάλεκτος με αιολικά στοιχεία       αυτοσχέδια σύνθεση (έμπνευση από τη Μούσα) + μηχανική απομνημόνευση (τυπικά επίθετα, λογότυποι, τυπικές σκηνές)       γνωστή η χρήση γραφής στον Όμηρο

Α΄ Γυμνασίου: 3η Ενότητα Β΄ Τόνοι και Πνεύματα

ΤΟΝΟΙ – ΠΝΕΥΜΑΤΑ

Ι. ΤΟΝΟΙ

Οξεία (/)	Περισπωμένη (/\)	Βαρεία (\)
ά, αί	ᾶ, αῖ	ὰ, αὶ

ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΟΝΙΣΜΟΥ

1.      Στη λήγουσα, αντί για οξεία βάζουμε βαρεία, αρκεί να μην ακολουθεί στίξη, π.χ. μητρός τε καὶ πατρός.

2.      Η βραχύχρονη συλλαβή, όταν τονίζεται, παίρνει πάντα οξεία, π.χ. ἐμπόρων, λέγω.

3.      Η προπαραλήγουσα, όταν τονίζεται, παίρνει πάντα οξεία, π.χ. βούλομαι, πρόγονος.

4.      Μακρόχρονη παραλήγουσα πριν από βραχύχρονη λήγουσα παίρνει περισπωμένη, π.χ. κῆδος, παῖδες.

5.      Μακρόχρονη παραλήγουσα πριν από μακρόχρονη λήγουσα παίρνει πάντα οξεία, π.χ. Ἑλλήνων.

Μας βοηθά πρακτικά η ακόλουθη παρατήρηση:

→ Όταν η λήγουσα είναι μακρόχρονη και τονίζεται η παραλήγουσα παίρνει πάντα οξεία, π.χ. κήποις, πολίταις.

Επίσης:

6.      Όταν η λήγουσα είναι μακρόχρονη, δεν τονίζεται η προπαραλήγουσα, π.χ. πρόγονοι, προγόνων, προγόνοις.

7.      Το –α στην κατάληξη των ουδετέρων είναι πάντα βραχύχρονο, π.χ. σῶμα, αἷμα.

8.      Η γενική και η δοτική της α’ και της β’ κλίσης, όταν τονίζονται στη λήγουσα, παίρνουν περισπωμένη, π.χ. θεοῦ, θεῶν – τιμῇ, τιμαῖς.

9.      Η κατάληξη –ας στην α’ κλίση είναι μακρόχρονη, π.χ. πολίτας.

10.  Η γενική πλ. της α’ κλίσης τονίζεται πάντα στη λήγουσα και παίρνει περισπωμένη, π.χ. πολιτῶν, πολιτειῶν.

ΙΙ. ΠΝΕΥΜΑΤΑ → όταν η λέξη αρχίζει από φωνήεν, δίφθογγο ή ρ

Δασεία	Ψιλή [→ απουσία δασύτητας]
(	)

ΚΑΝΟΝΑΣ

Οι λέξεις που αρχίζουν από υ ή ρ παίρνουν δασεία, π.χ. ὑγιής, ῥοῦς.

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΟΔΗΓΙΑ:

Για να καταλάβουμε αν μια λέξη παίρνει ψιλή ή δασεία, την κάνουμε β’ συνθετικό μιας σύνθετης λέξης, χρησιμοποιώντας ως α’ συνθετικό μια από τις προθέσεις κατά, ἐπί, ὑπό, ἀπό, κοκ.

Αν κατά τη σύνθεση το τ, το π και το κ τραπούν αντίστοιχα σε θ, φ και χ, τότε η αρχική λέξη μας παίρνει δασεία.

π.χ. ημέρα – καθημερινός, άρα: ἡμέρα

Βοηθητικός πίνακας για τη θέση των τόνων:

ά, ὰ, ᾶ	ἀ, ἁ	ἄ, ἅ	Ἄ, Ἅ	ἆ, ἇ - Ἆ, Ἇ
αί, αὶ, αῖ	αἰ, αἱ	αἴ, αἵ	Αἴ, Αἵ	αἶ, αἷ - Αἶ, Αἷ

Ασκήσεις

1.      Στις παρακάτω λέξεις του κειμένου να δικαιολογήσετε τον τόνο:

Ἀθηναῖοι, καί, ἑτέρας, κατοικοῦντες, πολλά, βίῳ, ἐπιτηδεύουσι, ἀναγκαῖα, πορίζωνται, Ναυσικύδης, ναύκληρος, σώματος, οἰκείοις, ἐσπούδαζε, ἐποίουν, Ξένων, ἔμπορος, κάπηλος

2.      Στο παρακάτω κείμενο να τονίσετε τις υπογραμμισμένες λέξεις:

Πολυζηλος ἀπὸ ἀλφιτοποιίας ἑαυτὸν καὶ οἰκετας ἐτρεφε, ἐτι δὲ πολλάκις τῇ πολει ἐλειτουργει. Γλαυκων ὁ Χολαργεὺς ἐγεωργει καὶ βοῦς ἐτρεφε, Δημεας δὲ ἀπὸ χλαμυδουργίας διετρεφετο, Μεγαρεων δ’ οἱ πλειστοι ἀπὸ ἐξωμιδοποιίας. Οὐκ ὀλίγοι τῶν πολιτῶν τεχνην τινα ἐξεμανθανον, οἷον τὴν τῶν λιθοξοων, κεραμεων, τεκτονων, σκυτοτομων, καὶ πλειστα ἐπιτηδεια τῷ βιῳ ἐξειργαζοντο.

3.      Να αναλυθούν οι παρακάτω λέξεις στα συνθετικά τους:

 

αφορισμός, εφαπτομένη, έφιππος, αφοπλίζω, καθολικός

Τι συμπεραίνετε για το πνεύμα που παίρνουν τα β’ συνθετικά  τους;

Α΄ Γυμνασίου: Ενότητα 3η (Επαγγέλματα στην αρχαία Αθήνα)

Λεξιλόγιο

ὡς: όπως

ἕτερος, ἑτέρα, ἕτερον: άλλος

κατοικέω, -ῶ

βίος, ὁ: ζωή

ἐπιτηδεύω: ασχολούμαι με

πορίζομαι: εξασφαλίζω

ναύκληρος, ὁ: ιδιοκτήτης πλοίου

ὤν: μτχ. του ρ. εἰμί (βλ. ΝΕ παρ-ών, απ-ών)

σπουδάζω: φροντίζω

κάπηλος, ὁ: μικροπωλητής (βλ. προηγουμένως: ἔμπορος, ὁ)

ἀλφιτοποιία, ἡ: παρασκευή κριθάλευρου

οἰκέτης, ὁ: δούλος

ἔτι: ακόμη

πολλάκις: πολλές φορές

λειτουργέω, -ῶ: είμαι χορηγός

γεωργέω, -ῶ (βλ. επίσης βοῦς τρέφω → κτηνοτροφία)

χλαμυδουργία, ἡ

διατρέφομαι: εξασφαλίζω την  τροφή μου

Μεγαρεύς, ὁ

πλεῖστος: υπερθ. β. του πολύς – πλείων – πλεῖστος

ἐξωμιδοποιία, ἡ

οὐκ ὀλίγοι = πολλοί → σχήμα λιτότητας

οὐκ ὀλίγοι τῶν πολιτῶν → η γενική που δίνει το σύνολο από το οποίο επιλέγουμε ένα τμήμα λέγεται γενική διαιρετική

τινά: αιτ. εν. της αόρ. αντ. τις – τις – τι (= κάποιος)

ἐξεμάνθανον → παρατ. του ρ. ἐκμανθάνω

οἷον: (εδώ) για παράδειγμα

λιθοξόος, ὁ: αυτός που λαξεύει μάρμαρα

κεραμεύς, ὁ: αγγειοπλάστης

τέκτων, ὁ: οικοδόμος

σκυτοτόμος, ὁ: βυρσοδέψης

ἐπιτήδεια, τά: τα απαραίτητα

ἐξεργάζομαι: εξασφαλίζω

[***Τα υπογραμμισμένα αντιστοιχούν στα επαγγέλματα που καταγράφονται στο ευρετήριο.]

Πρώτη απόδοση νοήματος

Οι Αθηναίοι, όπως και αυτοί που κατοικούν σε άλλες πόλεις, ασχολούνται με πολλά επαγγέλματα στη ζωή τους, για να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα: ο Ναυσικύδης, όντας ναύκληρος φρόντιζε για την τροφή τη δική του και της οικογένειάς του, και το ίδιο έκανε ο Ξένων ο έμπορος και ο Ξενοκλής ο μικροπωλητής. Ο Πολύζηλος έτρεφε τον εαυτό του και τους δούλους του από την παρασκευή κριθάλευρου, κι ακόμη πολλές φορές έκανε χορηγίες στην πόλη. Ο Γλαύκων από τον Χολαργό ήταν γεωργός και εξέτρεφε βόδια, ενώ ο Δημέας εξασφάλιζε τα προς το ζην από την κατασκευή χλαμύδων, και οι περισσότεροι Μεγαρείς από την κατασκευή ενδυμάτων που άφηναν ακάλυπτους τους ώμους. Πολλοί πολίτες μάθαιναν κάποια τέχνη, όπως αυτή των τεχνιτών που λάξευαν μάρμαρο, των αγγειοπλαστών, των οικοδόμων, των βυρσοδεψών, και (έτσι) εξασφάλιζαν τα περισσότερα απαραίτητα για τη ζωή τους.

Ρήμα	Ποιος + ρήμα → Υποκείμενο στο ρήμα
ἐπιτηδεύουσι	Ἀθηναῖοι
(ὡς) ἐπιτηδεύουσι (ενν.)	οἱ κατοικοῦντες (ἑτέρας πόλεις)
(ἵνα) πορίζωνται	Ἀθηναῖοι
ἐσπούδαζε	Ναυσικύδης
ἐποίουν	Ξένων καὶ Ξενοκλῆς
ἔτρεφε	Πολύζηλος
ἐλειτούργει	Πολύζηλος (ενν.)
ἐγεώργει	Γλαύκων
ἔτρεφε (βοῦς)	Γλαύκων (ενν.)
διετρέφετο	Δημέας
διετρέφοντο (ενν.)	οἱ πλεῖστοι Μεγαρέων
ἐξεμάνθανον	οὐκ ὀλίγοι τῶν πολιτῶν
ἐξειργάζοντο	ἐπιτήδεια

Εισαγωγή στο έργο Ομήρου "Οδύσσεια" ΙΙ

5. ΤΟ ΟΜΗΡΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ – ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ – Η ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΕΠΩΝ

-Ποιες είναι οι δύο βασικές παράμετροι του Ομηρικού ζητήματος;

[α. Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι έργα του ίδιου ανθρώπου;

β. Ο Όμηρος συνέθεσε όλη την Ιλιάδα και όλη την Οδύσσεια;]

-Ποια είναι η σύγχρονη άποψη σχετικά με το Ομηρικό ζήτημα;

[Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια μπορεί να είναι έργα ενός δημιουργού, αλλά έχουν πολλά στοιχεία από παλαιότερες πηγές (θεωρία νεοαναλυτικών).]

-Ποιες είναι οι πηγές του δημιουργού της Οδύσσειας;

[α. Ηρωική επική παράδοση

β. Λαϊκή μυθιστορία για τον γυρισμό του ξενιτεμένου, για την κόρη που δοκιμάζει τους υποψήφιους γαμπρούς, κοκ.

γ. Περιπέτειες ναυτικών]

Βασικό χαρακτηριστικό Ιλιάδας και Οδύσσειας η ενότητα.

 

6. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΑ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΕΠΩΝ

Ø  επιβίωση

Ø  παιδεία

Ø 

«Από τον 5ο αι. π.Χ. ως σήμερα, για είκοσι πέντε και παραπάνω αιώνες, τα ομηρικά έπη δεν έλειψαν ποτέ από το σχολικό πρόγραμμα.» (Φ. Κακριδής)

επίδραση σε λογοτεχνία και τέχνη

7. Η ΕΠΙΣΗΜΗ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΕΠΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥΣ ΣΕ ΡΑΨΩΔΙΕΣ

-Ποιος ζήτησε την επίσημη καταγραφή των ομηρικών επών και γιατί;

[τύραννος Πεισίστρατος ή Ίππαρχος (Αθήνα 6. αι. π.Χ.), ραψωδοί στα Παναθήναια εξ υπαλλαγής απαγγέλλουν ομηρικά έπη βάσει κειμένου]

-Πότε διαιρέθηκαν τα ομηρικά έπη σε ραψωδίες;

 [Αλεξανδρινοί γραμματικοί (3. αι. π.Χ.) διαιρούν τα ομηρικά έπη σε 24 ραψωδίες το καθένα:

Ιλιάδα ραψ. Α-Ω (15.693 στ.), Οδύσσεια ραψ. α-ω (12.110 στ.)]

Εισαγωγή στην Ομήρου "Οδύσσεια" Ι

1. ΕΠΟΣ: ΕΝΝΟΙΑ – ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ – ΒΑΣΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΡΩΙΚΟΥ ΕΠΟΥΣ

-Τι σήμαινε αρχικά το έπος και ποια είναι η ειδικότερη σημασία του για την ποίηση;

[Έπος ήταν αρχικά ο λόγος.

Επικό ποίημα είναι ένα εκτενές αφηγηματικό ποίημα.]

-Ποιο είναι το θέμα του ηρωικού έπους;

[Τα ένδοξα κατορθώματα των ηρώων (κλέα ἀνδρῶν). Σε ένα έπος συμμετέχουν βέβαια και οι θεοί.]

-Ποια είναι τα δύο βασικά γνωρίσματα του έπους;

[α. αληθοφάνεια β. αντικειμενικότητα]

2. Ο ΕΠΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ Ο ΤΡΩΙΚΟΣ

-Ποιο διάστημα καλύπτουν τα έργα του επικού κύκλου / τα κύκλια έπη συνολικά;

[Από τη δημιουργία του κόσμου έως τον θάνατο του Οδυσσέα]

3. Ο ΧΡΟΝΟΣ, Ο ΧΩΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΕΠΩΝ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΚΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

-Ποιο είναι το θέμα και ποιο το ευρύτερο περιεχόμενο της Ιλιάδας;

[θέμα: μῆνις Ἀχιλλέως (51 ημέρες) – ευρύτερο περιεχόμενο: Τρωικός Πόλεμος]

-Ποιο είναι το θέμα της Οδύσσειας;

[νόστος Οδυσσέα (= επιστροφή, βλ. νοστ-αλγία = ο πόνος για την επιστροφή), 41 ημέρες]

-Πότε συνέβησαν τα γεγονότα που εξιστορούνται στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια και πότε τα αφηγείται ο Όμηρος;

[Οι ήρωες τοποθετούνται στα μυκηναϊκά χρόνια (ο Τρωικός Πόλεμος ανάγεται στον 12. αι. π.Χ.).

Ο Όμηρος που αφηγείται την Ιλιάδα και την Οδύσσεια ζει τον 8. αι. π.Χ.]

-Ποια είναι η συνέπεια αυτής της χρονικής απόστασης;

[Αναχρονισμοί (= αναφορές σε στοιχεία νεότερης εποχής), π.χ. στα μυκ. χρόνια χρησιμοποιείται ο χαλκός, ενώ στην εποχή του Ομήρου ο σίδηρος – στα ομηρ. έπη όμως οι ήρωες κάποιες φορές έχουν όπλα από χαλκό και κάποιες από σίδηρο – τα όπλα από σίδηρο αποτελούν αναχρονισμό]

4. ΟΙ ΑΟΙΔΟΙ, ΟΙ ΡΑΨΩΔΟΙ ΚΑΙ Ο ΟΜΗΡΟΣ

-Τι γνωρίζετε για τους αοιδούς και για τους ραψωδούς;

Αοιδοί (<ᾄδω / ἀείδω)	Ραψωδοί (<ῥάπτω + ᾠδή)
Ψάλλουν με συνοδεία φόρμιγγας ή κιθάρας (έγχορδου μουσικού όργανου) Αυτοσχεδιασμός + τυπικά στοιχεία (τυπικά επίθετα, λογότυπο, τυπικές σκηνές) Ταξίδια – παρουσίαση έργου σε αυλές βασιλιάδων, θρησκευτικές τελετές και γιορτές, ακόμη και ποιητικούς αγώνες Οργάνωση σε συντεχνίες	Απαγγέλλουν ρυθμικά κρατώντας ραβδί (ανήκουν σε επόμενη περίοδο)

-Τι γνωρίζετε για τον Όμηρο;

[8. αι. π.Χ. Ιωνία, ταξίδια, μάλλον γνώριζε τη γραφή, όχι τυφλός]

Άλλοι την Κολοφώνα λένε για γενέτειρά σου, Όμηρε,

Άλλοι την όμορφη τη Σμύρνη και τη Χίο μερικοί,

Την Ίο κάποιοι, κι άλλοι την ευτυχισμένη Σαλαμίνα ισχυρίζονται,

Κάποιοι τη Θεσσαλία τη μητέρα των Λαπιθών

Κι άλλοι τη μια κι άλλοι την άλλη αποδέχονται.

Όμως για με, αν πρέπει ν΄ αναφέρω φανερά

Τις συνετές μαντείες του Απόλλωνα,

Πατρίδα σου είναι ο μεγάλος ουρανός

Κι από θνητή μητέρα δε γεννήθηκες,

Αλλ΄ από την Καλλιόπη.

                        (Αντίπατρος Θεσσαλονικεύς, 1. αι. π.Χ. / 1. αι. μ.Χ.)